Santralde en sık duyulan şikâyetlerden biri şudur: “Suyu tam verdik ama beton sulu çıkıyor.” Reçeteye bakılır, su miktarı doğrudur. Yine de kıvam tutmaz, dayanım düşer. Sebep neredeyse her zaman aynı yerdedir: agreganın nemi hesaba katılmamıştır.
Reçetedeki agrega kurudur, silodaki değildir
Beton reçeteleri laboratuvarda kuru ağırlık üzerinden yazılır. Sahadaki agrega ise açık stokta bekler, yağmur alır, alttan nem çeker. Kum 0-5’te nem çoğu zaman %3-6 arasındadır; mıcırda daha düşüktür ama sıfır değildir.
Bu iki cümlenin arasında iki ayrı hata gizlidir:
- Agrega eksik gider. 620 kg kuru kum yerine 620 kg ıslak kum tartarsanız, o tartımın bir kısmı sudur; gerçek agrega miktarı hedefin altında kalır.
- Su fazla gider. Agreganın içinde gelen su, reçetenin suyunun üstüne eklenir. Su/çimento oranı yükselir, dayanım düşer.
İki hata aynı yönde çalışır: beton hem zayıflar hem sulanır.
Hesabın kendisi
Düzeltme iki adımdır. Önce tartılacak ıslak ağırlık bulunur:
Islak agrega = Kuru agrega × (1 + nem% / 100)
Sonra agreganın getirdiği su, reçetenin suyundan düşülür:
Agregadan gelen su = Islak agrega − Kuru agrega Eklenecek su = Reçete suyu − Σ(agregadan gelen su)
Örnek: C20/25, 1 m³
| Malzeme | Kuru (kg) | Nem | Tartılacak (kg) | Gelen su (kg) |
|---|---|---|---|---|
| Kum 0-5 | 620 | %4 | 644,8 | 24,8 |
| Kum 0-3 | 340 | %4 | 353,6 | 13,6 |
| Mıcır I (5-12) | 480 | %0,5 | 482,4 | 2,4 |
| Mıcır II (12-22) | 420 | %0,5 | 422,1 | 2,1 |
| Toplam | 1860 | — | 1902,9 | 42,9 |
Reçetede 175 kg su yazıyorsa, kantara verilecek su:
175 − 42,9 = 132,1 kg
Aradaki 42,9 kilo, irsaliyede görünmeyen ama betonun dayanımını belirleyen sudur. Düzeltme yapılmazsa efektif su/çimento oranı 0,583’ten 0,726’ya çıkar — yani C20/25 diye döktüğünüz beton, kâğıt üstünde doğru göründüğü hâlde sınıfını tutmaz.
Nem oranı nasıl ölçülür?
Elle ölçüm. Numune tartılır, etüvde veya ocakta kurutulur, tekrar tartılır. Aradaki fark nemdir. Günde bir kez, vardiya başında yapılır; yağmur sonrası tekrarlanır. Basit ve ucuzdur, ama gün içindeki değişimi yakalamaz.
Nem probu. Bunkerin çıkışına veya bandın üstüne takılan sensör nemi sürekli okur. Yatırım gerektirir; sık üretim yapan ve nemi oynak olan santrallerde kendini kısa sürede amorti eder.
Hangisini kullanırsanız kullanın, kritik olan ölçmek değil — ölçülen değerin her batch’te tartım hedeflerine yansıması. Operatörün her partide dört fraksiyon için ayrı ayrı çarpma yapması, sonra su kantarından düşmesi beklenemez. Vardiya boyunca aynı dikkatle yapılması hiç beklenemez.
Yazılım tarafında ne olmalı?
Doğru kurgulanmış bir santral otomasyonunda nem, siparişe bir kez girilir (veya probdan okunur) ve gerisi otomatiktir:
- Her fraksiyonun tartım hedefi nem oranına göre yukarı çekilir
- Agregadan gelen toplam su hesaplanıp su kantarının hedefinden düşülür
- Efektif su/çimento oranı ekranda anlık gösterilir
- Üretim kaydına hem kuru hem tartılan değer yazılır, sonradan denetlenebilir
Bu dördü yoksa nem düzeltmesi “yapılıyor” sayılmaz; sadece iyi niyetle tahmin ediliyordur.
Özet
- Reçete kuru ağırlıktır, silo ıslaktır — ikisi aynı sayı değildir
- Islak agrega yukarı, su aşağı; efektif su/çimento oranı sabit kalır
- %4 nemde tipik bir 1 m³ batch’te düzeltme yaklaşık 43 kg sudur
- Hesap elle yapılabilir ama her batch’te tekrarlanamaz; yazılımın işidir
Nem düzeltmesini her batch’te kendisi yapan bir santral otomasyonu arıyorsanız: DKT CPlants — beton santrali otomasyon yazılımı. Asfalt tarafı için DKT APlants.
Yazan: Mustafa Çelebi
Yazılım geliştirme ve makine tasarımında 10 yıllık deneyim. DKT Tasarım ve Yazılım’ın kurucusu. Beton ve asfalt santralleri için PC tabanlı otomasyon yazılımları (DKT CPlants, DKT APlants) ile CAD entegre iş hazırlama araçları geliştiriyor; sistemleri sahada devreye alıyor.