Kantar hedefe ulaştı, kapak kapandı — ama tartı yükselmeye devam ediyor. Kapak kapandıktan sonra bunkerle kantar arasında havada asılı kalan malzeme yerçekimiyle kantara düşer. Buna sahada “havada kalan”, literatürde “serbest düşüş” (free fall) denir.
Bu miktar hesaba katılmazsa her batch hedefin üstünde çıkar. Az gibi görünür; vardiya boyunca toplandığında ciddi rakamlar eder.
Neden her siloda farklıdır?
Havada kalan miktar tek bir sayı değildir, her besleme noktası için ayrıdır. Belirleyen etkenler:
- Düşüş yüksekliği — kapak ile kantar arası ne kadar uzunsa havada o kadar çok malzeme kalır
- Kapak açıklığı ve akış hızı — geniş açılan kapak saniyede daha çok malzeme akıtır
- Malzeme cinsi — mıcır serbest akar, ince kum ve filler daha yavaş ve tutunarak iner
- Nem — ıslak kum topaklanır, akışı değişir
- Kapağın kapanma süresi — pnömatik hız düştükçe havada kalan artar
Bu yüzden 0-5 kum ile 12-22 mıcırın değeri aynı olmaz. Her silo için ayrı ölçülür.
Çözüm: kapağı erken kapat
Mantık basittir. Kapak hedefe varınca değil, hedeften havada kalan kadar önce kapatılır:
Kapak kapatma noktası = Hedef − Havada kalan
Havada kalan 18 kg ölçüldüyse ve hedef 645 kg ise, kapak 627 kg’da kapanır. Havadaki 18 kg düştüğünde kantar 645’e oturur.
Değer nasıl ölçülür?
Devreye almada, her silo için ayrı ayrı:
- Havada kalan değerini sıfır yapın
- Kantarı daraya alın, o siloyu tek başına normal hedefiyle tartın
- Tartı tamamen durduktan sonra son değeri okuyun
- Aşım = okunan − hedef. Bu, o silonun havada kalanıdır
- En az 3 kez tekrarlayın, ortalamasını alın
- Değeri ayarlara girin ve bir tartım daha yaparak doğrulayın
Tek ölçümle yetinmeyin; malzeme akışı partiden partiye değişir, ortalama almak şart.
Kesikli besleme (jog) ne işe yarar?
Havada kalan telafisi tek başına yeterli olmayabilir — özellikle çimento ve katkı gibi az miktarda ve hassas tartılan malzemelerde. Burada ikinci bir mekanizma devreye girer: hedefe yaklaşınca kapak tam açık akmak yerine kısa palslarla açılıp kapanır.
Böylece son kilolar yavaş ve kontrollü gelir, aşım riski düşer. Agregada genellikle gerekmez; çimento ve katkıda önerilir.
Ne zaman yeniden ayarlanmalı?
- Kapak veya pnömatik silindir değiştiğinde
- Hava basıncı kalıcı olarak değiştiğinde
- Malzeme tedarikçisi ya da fraksiyon değiştiğinde
- Mevsim geçişlerinde (nem farkı akışı değiştirir)
- Raporlarda belirli bir siloda sistematik sapma görüldüğünde
Son madde önemlidir: sapmaların silo bazında kayıt altına alınması, ayarın ne zaman bozulduğunu size söyleyen tek şeydir. Tolerans dışına çıkan partileri raporda ayırt edemiyorsanız, sorunu ancak beton döküldükten sonra fark edersiniz.
Bir de tersi var: malzeme akmıyorsa
Havada kalan, hedefin üstüne çıkma sorunudur. Bir de altında kalma hâli vardır: kapak açık olduğu hâlde ağırlık artmıyorsa silo boşalmıştır, malzeme köprü yapmıştır ya da kapak fiilen açılmamıştır.
Yazılım bunu belirli bir süre boyunca ağırlık artışını izleyerek anlamalı ve üretimi durdurmalıdır. Aksi hâlde eksik malzemeyle batch tamamlanır ve kimse fark etmez.
Havada kalan telafisini silo silo ayarlayabildiğiniz, kesikli besleme ve akış kontrolü içeren bir otomasyon: DKT CPlants. İlgili yazı: beton santralinde nem düzeltmesi nasıl hesaplanır.
Yazan: Mustafa Çelebi
Yazılım geliştirme ve makine tasarımında 10 yıllık deneyim. DKT Tasarım ve Yazılım’ın kurucusu. Beton ve asfalt santralleri için PC tabanlı otomasyon yazılımları (DKT CPlants, DKT APlants) ile CAD entegre iş hazırlama araçları geliştiriyor; sistemleri sahada devreye alıyor.